Początek „ostatecznego rozwiązania” kwestii romskiej
Koszmar się zaczyna
Wybuch wojny zapoczątkował intensyfikację prześladowań Romów. Naziści, aby zmaksymalizować skuteczność planu tzw. „ostatecznego rozwiązania kwestii romskiej”, rozpoczęli masową eksterminację przy użyciu technologii przemysłowej. Romowie byli także deportowani do obozów koncentracyjnych i gett, poddawani sterylizacji i eksperymentom medycznym (zwłaszcza dzieci i osoby niepełnosprawne) oraz musieli wykonywać niewolniczą pracę.
Na terytorium Niemiec oraz okupowanych krajów naziści stworzyli system „fabryk śmierci” – obozów koncentracyjnych i zagłady. Symbolem tego nieludzkiego i zbrodniczego systemu jest obóz koncentracyjny KL Auschwitz–Birkenau - największy cmentarz w dziejach ludzkości, miejsce kaźni ponad miliona ludzi.
KL Auschwitz–Birkenau to także szczególne miejsce w historii narodu romskiego. Początek deportacji Romów do Auschwitz wiąże się z rozkazem Heinricha Himmlera z 16 grudnia 1942, który zarządził deportację wszystkich Romów znajdujących się na terenie III Rzeszy. Do KL Auschwitz-Birkenau deportowano łącznie ok. 23 tysięcy Romów, obywateli prawie wszystkich krajów Europy. Rodziny romskie przywożone były z innych obozów, bezpośrednio z miejsc zamieszkania lub zakładów pracy. Wielogodzinny transport w bydlęcych, nieogrzewanych wagonach, przemoc fizyczna i psychiczna, głód, mordercza praca, zimno, choroby, tortury, medyczne eksperymenty tworzyły ramy życia codziennego romskich więźniów.
Na przełomie 1942/1943 roku na terenie KL Auschwitz-Birkenau na odcinku B II e przystąpiono do budowy specjalnego obozu romskiego „KL Zigeunerlager”. Pierwszy transport Romów przybył tam z Niemiec 26 lutego 1943 roku. Romowie byli rejestrowani w księdze obozowej, otrzymywali numer obozowy, który wraz z literą „Z” tatuowano im na lewym przedramieniu.
W marcu i maju 1943 roku doszło do pierwszych masowych mordów w komorach gazowych. Zamordowano wówczas ponad 2700 mężczyzn, kobiet i dzieci.
Romowie podejmowali desperackie próby obrony, które jednak skazane były na klęskę. Przykładem walki w obronie ludzkiej godności i honoru była akcja oporu podjęta przez więźniów romskich 16 maja 1944 roku. Na wieść o planowanym przez nazistów zamordowaniu wszystkich pozostałych przy życiu więźniów „obozu cygańskiego” zabarykadowali się oni w barakach, nie pozwalając na wejście oddziałom SS. To tylko na moment odsunęło niebezpieczeństwo zagłady. W nocy 2 sierpnia 1944 roku rozpoczęto akcję likwidacji tzw. „Zigeunerlager”. Około 3 tys. więźniów (głównie starców, kobiet i dzieci) zostało zamordowanych w komorach gazowych.
