Rzucając wyzwanie przymusowej sterylizacji kobiet romskich w Czechach- źródło ERRC http://www.errc.org/cikk.php?cikk=2228, tłumaczenie Małgorzata Kołaczek
Od lat siedemdziesiątych do 1990 roku rząd Czechosłowacji systematycznie sterylizował romskie kobiety w ramach strategii politycznej, mającej na celu redukcję „wysokiego, niezdrowego” wzrostu wskaźnika rozrodczości kobiet romskich. Polityka ta została potępiona przez inicjatywę czechosłowackich dysydentów – Kartę 77 i obszernie udokumentowana pod koniec lat osiemdziesiątych przez dysydentów Zbynka Andrsa i Rubena Pellara.
Organizacja Helsinki Watch (teraz Human Rights Watch) odniosła się do tej kwestii w wyczerpującym raporcie, opublikowanym w 1992 roku i dotyczącym sytuacji Romów w Czechosłowacji, który stwierdził, że wspomnianych praktyk zaprzestano w połowie lat dziewięćdziesiątych. Wiele przypadków przymusowej sterylizacji, które miały miejsce w 1990 roku bądź wcześniej w czeskiej części byłej Czechosłowacji zostały również udokumentowane przez ERRC. Powództwa kryminalne, prowadzone przez czeskich i słowackich oskarżycieli w imieniu wysterylizowanych romskich kobiet, w każdej z republik zostały oddalone w 1992 i 1993 roku. Żadna z romskich kobiet, wysterylizowanych przez władze czechosłowackie nigdy nie uzyskała sprawiedliwego wyroku czy nawet nie doświadczyła publicznego uznania niesprawiedliwości, jakie je spotykały systematycznie w czasach komunizmu.
W 2003 i 2004 roku ERRC i organizacje partnerskie w Czechach podjęły się kilku misji terenowych w tym kraju, aby stwierdzić, czy praktyki przymusowej sterylizacji były kontynuowane po 1990 roku i czy wciąż trwają. Wnioski z tego badania potwierdziły, że wciąż istnieje poważne ryzyko, że w okresie prowadzenia badań, romskie kobiety w Czechach doświadczały sterylizacji za własną zgodą, jednak bez uzyskania pełnych informacji.
W trakcie trwania misji terenowych, badacze odkryli, że romskie kobiety były przymusowo sterylizowane w ostatnich latach w Czechach. Wśród udokumentowanych przypadków znalazły się:
- przypadki, w których w ogóle nie przedstawiono formularza zgody przed operacją, ani w formie ustnej ani pisemnej
- przypadki, w których pozwolenie na zabieg podpisywane były w trakcie porodu bądź krótko przed nim, w zaawansowanych stadiach porodu np. w okolicznościach, w których matka doświadczała ogromnego bólu bądź intensywnego stresu
- przypadki, w których pozwolenie na zabieg było podpisywane mimo a) złego rozumienia używanej terminologii, b) po otrzymaniu informacji, mających na celu manipulację i/lub c) braku wyjaśnienia konsekwencji bądź możliwych skutków ubocznych sterylizacji czy też braku adekwatnych informacji o alternatywnych metodach zapobiegania ciąży
- przypadki, w których urzędnicy wywierali presję na romskich kobietach, aby poddały się sterylizacji, łącznie z użyciem zachęt finansowych bądź gróźb wstrzymania świadczeń socjalnych
- przypadki, w których wyraźnie wyrażone motywy rasistowskie odgrywały rolę w trakcie konsultacji lekarz-pacjent.
Na początku 2005 roku około 25 kobiet romskich, przymusowo wysterylizowanych przez służby medyczne w Czechach, utworzyły grupę wsparcia dla ofiar pod nazwą Grupa Kobiet Skrzywdzonych przez Sterylizację, aby wywrzeć nacisk w celu dochodzenia sprawiedliwości. Przy okazji utworzenia grupy, jej rzecznik Helena Ferencikova stwierdziła: „Chcemy publicznego uznania przez rząd Czech, że doświadczyłyśmy cierpień. Winni są nam prawnej pomocy, ponieważ nasze podstawowe prawa były systematycznie łamane prze czeskich lekarzy i innych urzędników. Zdecydowałyśmy, że nie będziemy więcej milczeć”.
W związku z decyzją, aby wystąpić publicznie, członkinie Grupy Kobiet Skrzywdzonych przez Sterylizację- jak dotąd nieformalna sieć ofiar w rejonie Ostrawy – zostały sfotografowane przez Andreę Anca-Strauss. Stworzenie galerii portretów było częścią jej pracy dla ERRC.
76 ofiar przymusowej sterylizacji- z czego 75 kobiet, w przytłaczającej większości romskich – złożyło skargi do Czeskiego Publicznego Obrońcy Praw („Ombudsmana”). W wyniku dyskusji pod koniec 2004 roku, czeskie Ministerstwo Zdrowia utworzyło panel, którego zadaniem było rozpatrzenie dokumentacji i akt domniemanych ofiar i udzielenie odpowiedzi na pytania, zadane przez Ombudsmana. Mimo że jak dotąd panel spotkał się dwa razy, nie opublikował wyników swoich ustaleń i jak dotąd żadna z ofiar nie uzyskała sprawiedliwości.
We wrześniu i listopadzie 2004 roku, ERRC i lokalni partnerzy wysłali dwa listy do czeskiego Ministerstwa Zdrowia, w których nawoływali, by niezależni eksperci zostali uwzględnieni w ministerskim panelu. Jednakże do dziś Ministerstwo nie odpowiedziało na żaden z listów.
4 marca 2005 roku, pierwsza z serii skarg cywilnych została wniesiona w sądzie w Ostrawie w imieniu Heleny Ferencikovej, która została przymusowo wysterylizowana przez lekarzy w ostrawskim szpitalu w 2001 roku. Adwokat Praw Człowieka, Michaela Tomisova, reprezentująca panią Ferencikovą, stwierdziła: „ Po pojawieniu się pierwszych informacji o tej akcji, zostałyśmy zasypane telefonami od innych romskich kobiet z całej Republiki Czeskiej. Proces na wniosek pani Ferencikovej jest tylko pierwszym krokiem. Rząd czeski musi uznać, że ten problem istnieje i że jest wiele ofiar, które czekają na rekompensatę. Musi ustanowić łatwo dostępne procedury z pełną gwarancją zachowania prywatności po to, by wszystkie ofiary mogły się ujawnić z zachowaniem swojej godności. Rząd czeski musi także zapoczątkować pełne i kompletne publiczne uznanie skali problemu”.
W tych kwestiach ERRC blisko współpracowało z lokalnymi partnerami: Life Together, Ligą Praw Człowieka i IQ Roma Service. Life Together przewodziło akcji usprawnienia stworzenia Grupy Kobiet Skrzywdzonych przez Sterylizację. ERRC dostarczyło ekspertyzy i finansowego wsparcia pani adwokat Tomisovej, działającej przy lokalnym partnerze IQ Roma Service, jak również pani Anca-Strauss. Liga Praw Człowieka także zapewniła prawną ekspertyzę i zaplanowała akcję w mediach lokalnych. Wszyscy partnerzy przeprowadzili rozległe badania terenowe w 2004 i 2005 roku, które miały miejsce po wstępnych badaniach ERRC w 2003 roku. Dalsze działania prawne zostaną podjęte w nadchodzącym okresie.
Więcej informacji:
Michaela Tomisova (IQ Roma Service): ++ 420 73 795 13 23
Helena Ferencikova (via Kumar Vishwanathan, Life Together): ++ 420 77 77 60 191
Jiri Kopal (League of Human Rights): ++ 420 60 87 19 535
Claude Cahn (ERRC): ++ 36 20 98 36 445
